فرش کلاردشت در آستـانه رونـق

 

حكايت بافتن فرش دستباف، گفتار غزلسرايي واقعي سر انگشتان هنرمند قاليباف، با تار و پود و رنگ و شانه است. آناني كه  نگاه مهربانشان در كوچه و پس كوچههاي تحول و پيشرفت، دودو زنان در انتظار نگاهي مهربان و درد آشنا، گل رخسار را با سيلي سرخ ميكنند.

آنهايي كه ارمغان دستهاي خسته و سادهشان، زينتبخش خانههاي ديگران است، خود در حصار تنگ زمانه درون دهليزهاي ساده روشنايي به عزم آفرينشي بديع، ساعتها زندگي خود را در لابلاي تار و پودهاي قالي به حبس ميكشند و به انتظار جوانههاي سبز اميد، بيرحمي تارها و سنگيني شانه را تحمل كرده، تا آيندهاي بهتر را در گلهاي قالي به تصوير كشند.

فرش كلاردشت با داشتن قدمتي بيش از 400 سال يكي از انواع فرشهاي اصيل ايراني به شمار ميآيد، كه با مهاجرت اقوام كرد و لر به اين منطقه رواج يافت. و به نظر بسياري از کارشناسان عمر فرشبافي در اين منطقه به چهار هزارسال ميرسد. هر چند اوج هنر قاليبافي در كلاردشت در سال 1347 بود ولي اين هنر دستباف در سالهاي 71 الي 73 توانست مقام سوم را از لحاظ كيفيت مواد اوليه، رنگ و بافت در بين فرشها به خود اختصاص دهد.

    وجيهه کرم پسندي 

 

 

  امتيازات فرش کلاردشت:

n طرح‌ها و نقوش به كار برده شده به‌صورت کاملاً ذهني بافته مي‌شوند و بافنده از هيچ نقشه‌اي استفاده نمي‌کند.

n در فرش‌هاي اصيل، رنگ‌هاي به‌كار رفته کاملاً طبيعي هستند و از رنگ‌هاي شيميايي استفاده نمي‌شود. رنگ‌هاي طبيعي به‌ کار گرفته، به دو دسته تقسيم مي‌شوند:

-  خود رنگ: همان رنگي که پشم گوسفند دارد بدون رنگرزي.

- رنگ گياهي: حاصل از گياهان، ميوه‌جات و رنگدانه‌ها طبيعي.

n پشم، ماده اوليه اين فرش‌ها به شمار مي‌رود و از نوع محلي بوده و به وسيله زنان ريسيده و تابيده مي‌شود. و در فرش هاي اصيل از پشم هاي ماشين ريس استفاده نمي‌شود.

n فرش‌ها معمولا داراي پرز بلند بوده و به اصطلاح «گوشت‌دار» هستند.

n در فصل سرما محيط را گرم، و در فصل گرما محيط را خنک مي‌کند.

n به‌دليل به‌کارگيري پشم و رنگ طبيعي، لازم نيست مصرف‌كننده از دمپائي طبي استفاده کند. همچنين از انعکاس صدا جلوگيري مي‌کند.

n اين فرش حداقل 80-75 سال دوام داشته (در صورت رعايت نکات نگهداري مطلوب) و هر چه بيشتر مورد استفاده قرار گيرد، جا افتاده‌تر، زيباتر و با ارزش‌تر مي‌شود.

فرش کلاردشت ويژگي‌هاي منحصر به فردي به شرح زير دارد:

1- طرح‌ها در فرش کلاردشت، 2- رنگ در فرش کلاردشت، 3- نقش‌مايه‌ها و نگاره‌ها، 4- انواع حاشيه، 5- انواع قاب‌بندي زمينه، 6- ساير خصوصيات فرش‌بافي در کلاردشت و 7- ارزش فرش کلاردشت

 

   طرحها در فرش كلاردشت :

فرش کلاردشت در طرح‌هاي گوناگوني بافته مي‌شود که همه آنها "ذهني بافت" هستند و تماماً حالت هندسي و شکسته دارد و نشان‌دهنده بافتي روستايي و عشايري است.

n طرح جنگلي

در انواع متفاوت طرح جنگلي ما با دنياي ساده اي از جنگل روبرو هستيم که درهاي خيال را مي‌گشايند و ذهن را تا دوردست‌هاي مه‌آلود جنگل پرواز مي‌دهند.

در اين نوع طرح‌ها با نقش‌مايه‌هايي از قبيل حيوانات شاخ‌دار، درخت، مرغ، انواع گل‌ها، پرطاووسي، ستاره‌ها، سيدي، شيريني‌خوري، آهو و گل‌هاي با نام‌هاي گرگ چنگ و پيچاچنگ ، درخت چنار و ... روبرو هستيم، که همه و همه دريچه‌ايست از دنياي ساده و بي‌تکلف عشايري و روستايي. طرح‌هاي جنگلي، اکثراً با سه حاشيه بافته مي‌شوند.

دو حاشيه کوچک که اندازه حاشيه کوچک خارجي معمولاً بزرگتر از حاشيه کوچک داخلي است. گاه نيز با حاشيه بزرگ و بدون حاشيه کوچک بافته مي‌شوند(بستگي به اندازه قالي دارد). در تمامي انواع طرح جنگلي، ترنج در مرکز قالي ديده مي‌شود. معمولاً قالب‌بندي دور ترنج به گونه‌اي است که شمايي از لچک را مي‌نماياند. ترنج در انواع متفاوت اين طرح، معمولاً بسيار ساده است و در بيشتر انواع آن تنها يک نقش‌مايه در وسط ترنج ديده مي‌شود.

n طرح صندوقي

 ترنج مستطيل شکل اين طرح يادآور يخدانهايي است که نوعروسان به عنوان جهاز به خانه داماد مي‌بردند.

ترکيب اين طرح با طرح جنگلي يادآور ادغام شدن فضاي خانه و محيط زندگي است و چشم دوختن به آن با نگاهي عميق و کنجکاوانه تمامي حالات زندگي طايفه‌هاي کلاردشت را به نمايش مي‌گذارد.

اين طرح همانند طرح جنگلي، هم  با سه حاشيه و هم با دو حاشيه بافته مي‌شود.البته حاشيه "گل چارواز" (=چهارجهت) به‌عنوان حاشيه بزرگ بيشترين کاربرد را دارد. در نمونه‌هاي متفاوت اين طرح، گاه با يک ترنج، گاه با دو ترنج، گاه با سه ترنج و بيشتر روبرو هستيم.

n طرح شمله

اين نوع طرح فاقد ترنج و لچک است و از نوع طرح‌هاي زمينه سرتاسري محسوب مي‌شود. در اين طرح، سرتاسر زمينه با بوته‌هاي هندسي پايه‌دار پوشانده مي‌شود، که مثل همه طرح‌هاي بوته قالي‌هاي عشايري و روستايي حالت شکسته و هندسي دارد.

n طرح رسولي

در اين نوع طرح، زمينه به وسيله نقش‌مايه بزرگ و چند بازويي در برگرفته مي‌شود. طرح رسولي، کم شباهت به طرح قالي‌هاي عشايري استان فارس نيست.

n طرح صدف گل يا عينکي

در اين نوع طرح زيبا، به‌وسيله زنجيره‌هاي لوزي شکل قاب‌بندي مي‌شود و طرحي بي‌نظير به دست مي‌دهد. درون لوزي‌ها، با چهارگل يا ستاره پر مي‌شود و دور دوگل افقي آن را، طرحي شبيه به عينک که به صورت دو هشت ضلعي به هم چسبيده است فرا مي‌گيرد. مشابه اين طرح را در قالي‌هاي عشاير فارس و در قالي‌هاي سنندج، مي‌توان ديد.

n طرح شاه عباسي

در اين طرح‌، شاهد استفاده از يک گل شاه‌عباسي بزرگ در ترنج قالي هستيم و گل‌هاي شاه‌عباسي کوچکتر از آن در زمينه پراکنده شده‌اند و اين گل مرکزي را احاطه کرده‌اند. البته اين طرح امروزه به صورت ترکيبي با طرح جنگلي به کاربرده مي‌شود و طرح اقتباسي.

 

   رنگ در فرش كلاردشت :

همانطور که گفته شد رنگ در فرش‌هاي اصيل کلاردشت کاملاً طبيعي است. فرش‌هاي کلاردشت داراي تعدادي رنگ اصلي و تعدادي رنگ فرعي هستند. اکثر رنگ‌هاي اصلي در زمينه و حاشيه ديده مي‌شوند و رنگ‌هاي فرعي در ميان نقش‌مايه‌هاي قالي خودنمايي مي‌کنند.

رنگهاي اصلي: قرمز روناسي، سورمه‌اي، انواع سبز و شيري

و رنگ‌هاي فرعي: نارنجي، نخودي، انواع سايه روشن‌هاي قرمز، آبي، شيري، زرد، سياه و قهوه‌اي تشکيل مي‌شوند.

بافندگان اين منطقه با مهارت فوق‌العاده‌اي که در بافت، طراحي و رنگ‌بندي دارند، چنان به‌طور ناخودآگاه و بدون آگاهي از تمام فنون رنگ‌بندي درج شده در کتاب، به اين کار تسلط دارند که هر بيننده‌اي را به حيرت وا مي‌دارند. هر رنگ به شيوهاي زيبا در تمام قالي مي‌چرخد و نگاه بيننده، هيچگاه در نقطه‌اي خاص به دليل رنگ‌بندي نامناسب، نمي‌ايستد.

به‌دليل مرغوبيت پشم و دندانه شدن خوب آنها در کلاردشت و رنگرزي خوب و با کيفيت،  رنگ‌ها ملايم و درخشانند و هر چه از عمر قالي مي‌گذرد، رنگ‌ها درخشندگي بيشتري مي‌يابند.

فرش دست بافت کلاردشت بهترين ره‌آورد براي هر سليقه‌اي است، فرشي که تار و پود آن از ذهن خلاقانه زنان و مردان اين ديارکهن بافته شده است.

نقش‌ها و گل فرش‌ها به صورت هنري بوده و بافنده هيچ نقشه‌اي در پيش روي خود ندارد.

معروفترين طرح فرش کلاردشت را صندوقي، جنگلي، شاه‌عباسي، رسولي، گل سيني، شمله، مزرقاني و طرح‌هاي جديد به صورت تلفيقي و با توجه به سفارش تاجر و کشور درخواست‌کننده فرش بافته مي‌شود.

 فرش کلاردشت زودبازده است و در مقابل تغييرات آب و هوايي از خود واکنش نشان مي‌دهد.

 فرش کلاردشت در کشورهايي چون اتريش، آلمان، سوئد، کانادا، آمريکا و حوزه خليج‌فارس از اهميت بالايي برخوردار است. و قبل از تحريم به بسياري از اين کشورها صادر مي‌شد.

هيچ فرهنگ بيگانه به فرش کلاردشت راه نيافته است. در گل فرش‌هاي کلاردشت هيچ تغييري ايجاد نشده و فرهنگ بيگانه به آن وارد نشده است.

فرش کلاردشت يکي از زيباترين هنر بانوان اين سرزمين و استان مازندران است که سوغاتي مهم و درجه يک از جنس روح، تفکر، هنر و سليقه در تار و پود فرش گنجانده شده و به سراسر دنيا قدم گذاشته است. به همين دليل انتظار مي‌رود از فرش کلاردشت و کساني که در توليد اين آثار هنري زحمت مي‌کشند به طور قاطع حمايت شود.

در زمينه احيا و تداوم فرش کلاردشت در رکود دوران تحريم جا دارد از پيشکسوتان و بزرگواراني چون جناب صالحي فرماندار وقت و خانم فاطمه عسگريان مشاور فرماندار در امور بانوان و جناب عليجاني مدير عامل تعاوني فرش کلاردشت و خانم فاطمه کاوسي مدرس دانشگاه در زمينه فرش و از فعالين ثبت ملي فرش کلاردشت و تمامي توليدکنندگان و بافندگان عزيز قدرداني کنيم بي‌شک رواج دوباره فرش وام‌دار زحمات اين بزرگواران است.

و نيز در همين راستا و براي رواج بازار فروش اين هنر کهن به تازگي از طرف شرکت شهرک‌هاي صنعتي استان مازندران با حمايت مسـئولين استاني و تلاش آقاي دکتر قلي پور و مهندس کاظمي خوشه صادراتي فرش کلاردشت تشکيل شده است و با ثبت شرکتي به همين نام براي فروش و بازاريابي فرش کلاردشت فعاليت مي‌کنند اميد که روزنه اميدي براي بافندگان پرتلاش اين عرصه فراهم شود .

 

منبع:

- منابع اينترنتي

- کتاب کلاردشت دکتر ملک پور

- نوشته‌هاي خانم فاطمه کاوسي

- تجربه‌هاي شخصي گردآورنده