به بهانه افتتاح فاز اول زائرشهر رضوی در مشهد

 

زائرشهر، گرهگشا يا گرهاي ديگر

بر کلافي سردرگم

"زائرشهررضوي" نام پروژهاي اقامتي است که اين روزها، توسط آستان قدس رضوي، با هدف جذب زائران کم درآمد در شهر مشهد با سرعت در حال احداث است. در حاليکه متوليان پروژه مذکور از کمبود تخت و تاسيسات اقامتي در مشهد سخن گفته و بيان داشتهاند که با توجه به تعداد گردشگران ورودي به مشهد، اين شهر احتياج به 200 هزار تختخواب براي اسكان دارد و تعداد اماكن موجود مانند هتلها، مسافرخانهها و ميهمانپذيرها، پاسخگوي اين نياز نيست، اما متخصصين گردشگري زيرساختهاي اين شهر را در همه حوزهها به ويژه اقامت، براي پذيرايي از گردشگران کافي ميدانند و احداث چنين پروژههايي را با وجود انواع تاسيسات اقامتي در مشهد که حتي بسياري نيز در آستانه ورشکستگي هستند، بدون برنامهريزي و مطالعات علمي دانسته و از نظر اقتصادي غيرقابل توجيه ميدانند.

 

  الميرا سلطاني کلات

کارشناس ارشد گردشگري

 

soltani@hotelweekly.ir

 

  تهديدي براي گردشگري

مهدي آجيليان، نايب رئيس اتحاديه هتل آپارتمانداران و ميهمانپذيران مشهد، در گفتگو با "هتل"، احداث زائرشهر رضوي را بدون مطالعات علمي و برنامه‌ريزي که لازمه هرگونه سرمايه‌گذاري در صنعت گردشگري کشور است، دانست و چنين بيان کرد: «اين که آستان قدس مي‌خواهد در جهت بهبود شرايط زائر و گردشگر کاري انجام دهد قابل پذيرش است، ولي هرعملي بايد در راستاي اهداف بلند مدت و منطقي که از گذشته در اين صنعت پايه‌ريزي شده است، باشد. آستان قدس مي‌بايست پيش از اقدام، مطالعه‌اي دقيق با همکاري اساتيد دانشگاهي و خبرگان و متخصصين اين صنعت انجام مي‌داد.»

وي پروژه مذکور را تهديدي براي صنعت گردشگري شهر مشهد خواند و ادامه داد: «اين طرح به جاي کمک، خود تبديل به تهديدي براي گردشگري اين شهر خواهد شد. فارغ از اينکه چه بخش و صنفي مي‌خواهند کاري را انجام دهند وقتي بدون مطالعات دقيق و درست و بر مبناي احساسات باشد در نهايت صنعت گردشگري ضربه مي‌بيند.»

 

  اساس مطالعات اشکال دارد

جيليان در ادامه گفتگوي خود با "هتل" گفت: «سخنان دست‌اندرکاران اين پروژه مبني بر اين که ما در مشهد به 200 هزار تخت احتياج داريم، نشان مي‌دهد که اساس مطالعات ايشان اشکال دارد.» وي در توضيح بيشتر در اين رابطه افزود: «آيا 27 ميليون زائري که در آمارهايشان اعلام کرده‌اند وارد شهر مشهد مي‌شود، در تمام طول سال به صورت يکنواخت مي‌آيند؟ آيا معضلات و مشکلات زائرين اين شهر با احداث چنين طرح عظيمي حل خواهد شد، به نظر من نه تنها حل نخواهد شد بلکه مشکل اضافه نيز مي‌شود. اين پروژه درست است که با هدف کمک به زائر و گردشگر کم درآمد احداث شده ولي در عمل فقط منجر به مشغول به کار شدن تعدادي شرکت عمراني و افزايش قيمت زمين‌هاي اطراف شده است.»

نايب رئيس اتحاديه هتل آپارتمانداران و ميهمانپذيران مشهد زائر شهر مذکور را برگرفته از مدلي مشابه در اطراف شهرهاي نجف و کربلا دانست که در بهترين حالت مي‌تواند پاسخگوي نياز زائرين پياده‌اي باشد که در 3 الي 4 شب از ايام سال را در آن جا اقامت خواهند داشت.

 

  اتلاف زمان و سرمايه، نتيجهاي که به دست خواهد امد

مهدي آجيليان هزينه اقامت در اين زائرشهر را با احتساب هزينه‌اي که مسافر بابت حمل و نقل به حرم بايد بپردازد، برابر با هزينه اقامت در واحدهاي اقامتي استاندارد اطراف حرم مي‌داند. وي در نهايت چنين پروژه‌هايي را اتلاف زمان و سرمايه در کشور دانست و افزود: «آستان قدس رضوي مي‌توانست چنين منبع مالي را در راستاي کمک به اين صنعت در بخش‌هايي که نياز است و خلاء احساس مي‌شود هزينه کند، اما در بخش اقامت در گردشگري شهر مشهد، بخش خصوصي به حد کافي ورود کرده است.»

وي همچنين شرايط کشور را در اين برهه زماني بسيار حساس دانست و ادامه داد: «هر سرمايه‌اي در شرايط کنوني کشور بايد مديريت شده هزينه شود و زمان آزمون و خطا در پروژه‌هاي کشور به اتمام رسيده و ديگر توانايي جبران نيست. چنين اقداماتي بايد با مطالعات دقيق علمي دانشگاهي و مشورت با متخصصين صنعت گردشگري و کساني که در اين حوزه داراي کار و مطالعات ميداني هستند و مشکلات زائر را عملا ديده و با آن مواجه شده‌اند، انجام شود.»

 

  حل مشکل زائرين کم درآمد

امير سامان سايه‌بان، مدير هتل اطلس مشهد، در گفتگو با "هتل" پروژه زائرشهر رضوي را موازي‌کاري و تهديدي براي صنعت هتلداري اين شهر دانست و بيان کرد: «آستان قدس رضوي مي‌توانست به جاي صرف چنين هزينه هنگفتي براي احداث اين مجموعه و صرف هزينه‌اي اضافه و دوباره براي پرورش نيروي انساني، براي حل مشکل زائرين کم‌درآمد با هتل‌ها و هتل‌آپارتمان‌هايي که در فاصله دورتري نسبت به حرم امام رضا(ع) قرار دارند و خدماتشان را با قيمت‌هاي پايين‌تري نسبت به ديگر هتل‌ها ارائه مي‌دهند، قرارداد مي‌بست و با اعطاي يارانه به اين هتل‌ها در پذيرش مسافران و زائرين کم درآمد هم مشکل اين زائرين را برطرف مي‌کرد و هم به رونق صنعت هتلداري و کسب و کار بخش خصوصي و جلوگيري از ورشکستگي بسياري از اين دست هتل‌ها کمک مي‌کرد.»

 سايه‌بان، هتل‌هاي مشهد را در مقابل "زائرشهر رضوي" داراي توان رقابتي بالايي دانست اما به نظر وي اين پروژه براي هتل‌هايي که در فاصله دورتري از حرم واقع هستند و در آستانه ورشکستگي قرار دارند، تهديدي جدي است که حتي مي‌تواند منجر به تعطيلي اين واحدها شود.

 

  ايجاد محدوديت، بحثي مردود

اما ابراهيم محرابي، کارشناس گردشگري، چنين پروژه‌هايي را تهديدي براي صنعت هتلداري مشهد به حساب نمي‌آورد و بيان مي‌دارد: «ايجاد محدوديت ديگر بحثي مردود در اين دوره است، ما گردشگران زيادي داريم که به دليل هزينه‌هاي زياد تاکنون به مشهد سفر نکرده‌اند، بنابراين نياز به ايجاد چنين فضاهايي احساس مي‌شود.» وي چنين ادامه داد: «مسافر بايد با اختيار و بر اساس بودجه، فرهنگ و خواسته خودش براي محل اقامتش تصميم بگيرد و وظيفه ما به عنوان فعالين اين حوزه فراهم کردن تنوع در اماکن اقامتي است. هتلداران ما بايد به دنبال روش‌هاي نوين در بازاريابي باشند و تجهيزات و خدمات خود را ارتقا دهند. بازار رقابت نمي‌تواند محدود به صنف و اشخاص خاصي شود. مثل اين است که بگوييم چون در هتل‌ها، رستوران فعال هست پس ديگر رستوراني در سطح شهر نباشد.»

 

  اقامتگاههاي دولتي، چالش هميشگي صنعت هتلداري

نکته حائز اهميت ديگر در احداث تاسيسات اقامتي از اين دست، چالش جدي صنعت هتلداري ايران در رقابت با مراکز اقامتي دولتي و شبه دولتي است؛ فارغ از هتل‌هاي دولتي، بسياري از نهادها و سازمان‌هاي دولتي و حکومتي نيز در شهرهاي مختلف براي کارکنان خود واحدهاي اقامتي ايجاد کرده‌اند؛ اقامتگاه‌هايي که يا به ‌طور رايگان در اختيار کارکنان آنان قرار مي‌گيرند يا با هزينه‌هاي بسيار اندک. ساخت و سازهايي که با وجود ابلاغيه سياست‌هاي کلي اصل 44 قانون اساسي جمهوري اسلامي مبني بر توسعه بخش‌هاي غيردولتي و جلوگيري از بزرگ شدن بخش دولتي، همچنان در حال پيشرفت هستند.

از آن جاييکه آستان قدس رضوي را به دليل استقلال از بودجه دولتي نمي‌توان نهادي عمومي به حساب آورد، با اين حال مي‌توان گفت با توجه به امکانات اقتصادي منحصر به فرد اين سازمان، از جمله دسترسي به زمين رايگان، معافيت‌هاي مالياتي و سرمايه قابل توجه و استفاده از امکانات توليدي که هزينه‌هاي نهايي را براي آن تا حد غيرقابل رقابتي پايين مي‌آورد، تاثير منفي آن حتي از تاثير نهادهاي دولتي در ورود به اينگونه فعاليت‌هاي تجاري و اقتصادي در بر هم زدن تعادل و توان رقابت‌پذيري براي بخش خصوصي بيشتر خواهد بود و رقابت را نابرابر مي‌کند.

 

  رقابت نابرابر بخش دولتي با خصوصي

نکته‌اي که نايب رئيس اتحاديه ميهمانپذيرها نيز بر آن تاکيد و آستان قدس را يک سازمان حاکميتي و دولتي مي‌داند و ساخت "زائرشهر رضوي" توسط اين ارگان را رقابت نابرابر بخش دولتي با خصوصي برشمرد.

سايه‌بان نيز با ابراز ناراحتي خود از ساخت پروژه‌هايي اين چنيني بيان کرد: «نه تنها آستان قدس، بلکه ما به طور کل مخالف هرگونه احداث تاسيسات اقامتي توسط نهادهاي دولتي هستيم. سازمان‌ها، بانک‌ها و ...همگي در حال حاضر در حال ساخت زائرسرا در مشهد هستند. بحث اصل 44 قانون اساسي حدود ده سال است که بر سر زبان‌هاست ولي در عمل شاهد هستيم که هر سال يک ارگان دولتي در مشهد، زائرسرا افتتاح مي‌کند و مسلما يکي از سازمان‌هايي که بايد جلوي چنين ساخت و سازهايي بايستد، سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري کشور و استان است، همچنين اتحاديه و جامعه هتلداران بايد جلوي چنين اتفاقاتي بايستند.»

 

  خصوصيسازي، حرفي خندهدار

عبدالنبي طلوع، کارشناس پيشکسوت صنعت هتلداري، نيز در اين خصوص در گفتگو با "هتل" بيان داشت: «در حال حاضر شهرداري مشهد به استانداري‌ها، زمين رايگان و پروانه بهره‌برداري داده است تا در بخش‌هاي فرسوده شهر، زائرسرا بسازند که اين بافت‌هاي فرسوده اغلب در اطراف حرم هستند. چنين اقداماتي نشان مي‌دهد خصوصي‌سازي فقط حرفي خنده‌دار است. در عمل، بخش خصوصي نه سررشته کار به دستش است و نه اصلا در بازي است. متاسفانه سازمان ميراث فرهنگي نيز قدرت اجرايي ندارد و کاري نمي‌تواند بکند.»

 

  سخن آخر...

هتلداري در شهر مقدس مشهد به عنوان شهر هتل‌هاي ايران مدتي است به دليل ساخت و ساز بي‌رويه و مطالعه نشده مراکز اقامتي در آن و دلايل ديگري که به محيط کلان صنعت گردشگري مرتبط مي‌شود، اين روزها حال و هواي خوشي ندارد و وضعيت خالي ماندن ظرفيت هتل‌ها در قسمت اعظمي از سال تبديل به تهديدي براي فعالين اين صنف شده است. در اين ميان ورود نهادهاي دولتي و شبه دولتي با امکانات فراوان مالي و غيرمالي به اين بخش چيزي جز گره افکني بر اين کلاف سردرگمي که به خودي خود در بخش خصوصي، به دليل عدم مطالعات امکان‌سنجي و ظرفيت‌سنجي بازار ايجاد شده، نيست و شائبه‌اي ديگر در عدم درک اهميت حرکت در جهت خصوصي‌سازي و سياست‌هاي کلي نظام در بين مسئولين کشور را در اذهان ايجاد مي‌کند.

 

مهدي آجيليان، نايب رئيس اتحاديه هتل آپارتمانداران و ميهمانپذيران مشهد: هر سرمايهاي در شرايط کنوني کشور بايد مديريت شده هزينه شود و زمان آزمون و خطا در پروژههاي کشور به اتمام رسيده و ديگر توانايي جبران نيست. چنين اقداماتي بايد با مطالعات دقيق علمي دانشگاهي و مشورت با متخصصين صنعت گردشگري و کساني که در اين حوزه داراي کار و مطالعات ميداني هستند و مشکلات زائر را عملا ديده و با آن مواجه شدهاند، انجام شود

 

امير سامان سايهبان، مدير هتل اطلس مشهد: آستان قدس رضوي ميتوانست به جاي صرف چنين هزينه هنگفتي براي احداث اين مجموعه و صرف هزينهاي اضافه و دوباره براي پرورش نيروي انساني، براي حل مشکل زائرين کمدرآمد با هتلها و هتلآپارتمانهايي که در فاصله دورتري نسبت به حرم امام رضا(ع) قرار دارند و خدماتشان را با قيمتهاي پايينتري نسبت به ديگر هتلها ارائه ميدهند، قرارداد بندد

 

ابراهيم محرابي، کارشناس گردشگري: مسافر بايد با اختيار و بر اساس بودجه، فرهنگ و خواسته خودش براي محل اقامتش تصميم بگيرد و وظيفه ما به عنوان فعالين اين حوزه فراهم کردن تنوع در اماکن اقامتي است. هتلداران ما بايد به دنبال روشهاي نوين در بازاريابي باشند و تجهيزات و خدمات خود را ارتقا دهند. بازار رقابت نميتواند محدود به صنف و اشخاص خاصي شود. مثل اين است که بگوييم چون در هتلها، رستوران فعال هست پس ديگر رستوراني در سطح شهر نباشد

 

عبدالنبي طلوع، کارشناس پيشکسوت صنعت هتلداري: در حال حاضر شهرداري مشهد به استانداريها زمين رايگان و پروانه بهرهبرداري داده است تا در بخشهاي فرسوده شهر، زائرسرا بسازند که اين بافتهاي فرسوده اغلب در اطراف حرم هستند. چنين اقداماتي نشان ميدهد خصوصيسازي فقط حرفي خندهدار است. در عمل، بخش خصوصي نه سررشته کار به دستش است و نه اصلا در بازي است. متاسفانه سازمان ميراث فرهنگي نيز قدرت اجرايي ندارد و کاري نميتواند بکند

 

از آن جاييکه آستان قدس رضوي را به دليل استقلال از بودجه دولتي نميتوان نهادي عمومي به حساب آورد، با اين حال ميتوان گفت با توجه به امکانات اقتصادي منحصر به فرد اين سازمان، از جمله دسترسي به زمين رايگان، معافيتهاي مالياتي و سرمايه قابل توجه و استفاده از امکانات توليدي که هزينههاي نهايي را براي آن تا حدغيرقابل رقابتي پايين ميآورد، تاثير منفي آن حتي از تاثير نهادهاي دولتي در ورود به اينگونه فعاليتهاي تجاري و اقتصادي در بر هم زدن تعادل و توان رقابتپذيري براي بخش خصوصي بيشتر خواهد بود و رقابت را نابرابر ميکند.

 

طبق گفته معاون فني و عمران موقوفات آستان قدس رضوي، "زائر شهر رضوي" در زميني به مساحت حدود 35 هکتار در حاشيه اتوبان مشهد-باغچه درشهر مشهد در حال احداث است و ظرفيت اسکان نهايي و روزانه 20 هزار زائر را دارد که فاز اول ظرفيت اسکان پنج هزار نفر را داراست. حدود 25 درصد از مساحت زمين اين زائرشهر را بنا و 75 درصد ديگر به فضاهاي باز شامل بر زمين‌هاي ورزش، فضاهاي سبز، پارکينگ و ... اختصاص يافته است. ساختمان‌هاي زائرسراي رضوي از دو بخش اقامتي و خدماتي تشکيل شده است. همچنين حدود 21 درصد از کل فضاي زمين را ساختمان‌هاي اقامتي و در حدود 4 درصد را نيز فضاهاي خدماتي اشغال خواهد کرد.