غـــذا از نگاه طب سنتي ايراني

 

غذا از اهميت خاصي در حفظ سلامتي انسان برخوردار است. نياز به غذا يک نياز دايمي است تا آنچه را که به وسيله عوامل داخلي و خارجي به تحليل ميرود، جايگزين نمايد. بديهي است برخورداري از تندرستي، بدون داشتن تغذيه صحيح ميسر نيست. در مکتب طب سنتي ايراني بر تغذيه صحيح و درمان از طريق غذا تاکيد فراواني شده است، تا آنجا که حکيم بزرگ ايراني محمد بن زکرياي رازي در قرن سوم، اولين و مهمترين تدبير درمان را اصلاح يا تجويز رژيم غذايي ميداند.

 

  فاطمه صديقي چهاردِه

مدرس و کارشناس ارشد مديريت گردشگري

 

 

 

حفظ سلامتي و درمان با خوردني‌هاي و آشاميدني‌هاي مناسب از اهميت خاصي برخوردار است. بسياري از اصول طبيعي ضروري مانند تغييرات فصلي، درجه حرارت و محيط رواني خارج از اراده و خواست بشر است ولي مصرف غذا غالبا قابل برنامه‌ريزي است. در متون طب سنتي ايران با توجه به اهميت غذا در سلامت انسان، گروه‌بندي دقيقي به منظور شناخت بهتر از غذاها ارائه شده است که در زمان خود بسيار کارآمد بوده و با ابزار و اطلاعات جديد نيز صحت آن قابل تاييد است.

غذا ماده خام اوليه به منظور توليد چهار خلط (دم، بلغم، صفرا، سودا) در بدن است، بنابراين کيفيت و کميت غذاي مصرفي اثر مستقيم بر کيفيت و کميت اخلاط توليد شده در کبد دارد. بخش بزرگي از بيماري‌ها به علت عدم توجه مردم به تغذيه صحيح يک ابزار مهم در حفظ سلامتي است که درمانگر مي‌تواند بيماران خود را به آن مسلح نمايد. اين روش به راحتي قابل اجراست و براي عامه مردم قابل درک بوده و از نظر اجرايي نيز با مشکل خاصي مواجه نيست.

از آنجا که مصرف خوراکي‌ها و آشاميدني‌ها مي‌تواند به راحتي تحت کنترل قرار گيرد، فرد قادر است به مقدار قابل توجهي کنترل اخلاط توليد شده و متعاقب آن سلامتي خود را بر عهده گيرد. به منظور رعايت اصل تعادل لازم است فرد هر چه بيشتر خود را به حد اعتدال نگه دارد تا انرژي و کارکرد اعضا و ارگان‌هاي مختلف وي نيز متعادل باشد. به عنوان مثال يک فرد با مزاج گرم و خشک (صفراوي) مي‌بايست از زياده‌روي در مصرف مواد گرم و خشک مانند عسل و فلفل خودداري نمايد زيرا اين نوع غذاها او را از حالت تعادل خارج نموده و علايم آزاردهنده مزاج گرم و خشک چون خشکي پوست و بي‌خوابي فرد را شدت مي‌بخشد، ولي استفاده به اندازه از ماست و خيار و هندوانه که سردتر هستند فرد را به حالت تعادل نزديک نموده و منجر به بهبود حال عمومي او مي‌شود. و يا براي افرادي با مزاج سرد و تر يکي از روش‌هايي که با کمک آن مي‌توان حرارت دروني بدن را افزايش داد و به ايجاد اعتدال در طبع بدن پرداخت گنجاندن غذاهايي با طبع گرم در برنامه و رژيم غذايي روزانه است؛ مصرف خوراکي‌هاي با طبع گرم براي کساني که مزاج سرد و تر دارند بسيار ضروري است.

غذاها و داروها نيز مانند بدن انسان از اجزايي تشکيل يافته‌اند که در مجموع مزاج خاصي را در آنها ايجاد مي‌کند و موجب مي‌شود که آنها نيز گرم، سرد، تر و يا خشک قلمداد شوند. با توجه به اين که فصل بهار گرم و تر و فصل تابستان گرم و خشک و در نهايت فصل زمستان سرد و تر است، حکيمان معمولا رژيم غذايي کلي و سالم براي فرد را با تغييراتي متناسب با فصل همراه مي‌ساختند تا تعادل مزاجي فرد حفظ گردد.

در فصل‌هاي گرم به خصوص فصل تابستان استفاده از غذاهاي سردي بخش و رطوبت‌زا مانند ماست و خيار و پنير و هندوانه بيشتر توصيه مي‌شود و در فصل‌هاي سرد به خصوص زمستان از غذاهاي گرمي بخش مانند کره، عسل، بادام، فندق، پسته، کنجد (ارده) و زيره همراه با غذاهاي اصلي توصيه مي‌شود و اين موضوع دقيقا اثر گرمازايي غذاها يا Thermogenic Effect of Food امروزي است که عبارت است از مقدار انرژي که بدن براي هضم و جذب غذاها به کار مي‌برد، که بسته به ترکيب درشت مغذي‌هاي غذاها TEF آنها نيز با هم متفاوت است. بيشترين TEF مربوط به غذاهايي است که حاوي پروتئين بيشتري هستند و بعد از آن غذاهايي که حاوي کربوهيدرات بالاتري هستند، پايين‌ترين TEF مربوط به غذاهايي است که داراي چربي بالا هستند.

غذاهاي اصلي انسان منطبق بر اين مکتب شامل گوشت، گندم و شيريني در حد اعتدال و نوشيدني مناسب است و استفاده از ميوه‌ها و استفاده از لبنيات مانند شير، ماست، کره و پنير نيز بر اساس مزاج پايه فرد توصيه مي‌شود. در رابطه با ميوه‌ها و سبزيجات بايد به مزاج آنها دقت نمود و در مصرف موادي که با مزاج فرد سازگاري ندارد به حداقل اکتفا نمود و يا اينکه هنگام مصرف از مواد تعديل کننده مزاج بهره گرفت. به عنوان مثال فردي که داراي مزاج سرد و تر است به حداقل مصرف ماست اکتفا نمايد و يا اينکه هنگام مصرف ماست از نعنا و دارچين به عنوان مصلح (تعديل کننده) استفاده نمايد تا هم از مزاياي ماست بهره ببرد و هم از مشکلات و عوارض آن دوري نمايد.

غذاها از اهميت خاصي در سلامتي انسان و حفظ آن برخوردارند. از نظر طب سنتي ايران، انسان‌ها با يکديگر تفاوت اجزايي و ساختماني دارند و هر يک به منزله کتابي جداگانه هستند. جالب است که حکيمان ايراني در ده قرن قبل به زبان ديگر بحث Nutrigenomics (مطالعه علمي بر هم کنش تغذيه و ژن) را که امروزه مطرح است، بيان کرده‌اند.

بدين ترتيب در مکتب طب سنتي ايراني بر طبيب حکيم واجب بوده است که مزاج شخص را مشخص نموده و به مشخصات ساختماني آن توجه کامل نمايد و براي هر فرد تدبير غذايي مناسب بينديشد. غذاها از ديدگاه حکيمان علاوه بر اينکه جايگزين مواد مصرف شده و از دست رفته بدن مي‌شوند و انرژي لازم براي حرکت و سوخت و ساز و ترميم بافت‌ها را تامين مي‌کنند، بر کل بدن و همچنين اعضاي مختلف بدن آثار مثبت يا منفي گذاشته و جسم و روان فرد را تحت تاثير قرار مي‌دهند. غذاها در اين ديدگاه به انواع گرم و سرد و خشک و تر طبقه‌بندي مي‌شوند.

 

  غذاهاي گرم

غذاهايي هستند که بر کيفيت گرماي بدن مي‌افزايند، مانند نخود آب با روغن زيتون يا روغن تازه، به ويژه که آن را با آويشن مصرف نمايند، آش با گوشت گنجشک، کبک و آهو، به ويژه که با ادويه‌هايي چون زيره، فلفل، آويشن و دارچين بپزند و از شيريني‌ها مويز و عسل و هر آنچه به آن شبيه است. لازم به ذکر است اين ادويه‌ها باعث افزايش TEF مي‌شوند و فرد در حين خوردن غذايي که حاوي اين مواد است، احساس گرماي بيشتري مي‌کند.

 

  غذاهاي خشک

غذاهايي هستند که بر خشکي بدن مي‌افزايند، مانند غذاهاي بريان شده، سير، آويشن، زيره، سرکه، نعنا، زيتون، ترخون و همه ادويه‌ها و گوشت مرغان دشتي. علم نوين تغذيه در مورد غذاهاي خشک طب ايراني بر اين باور است که مصرف برخي از اين غذاها منجر به دفع مقادير بيشتري از آب گرديده که منجر به خشکي مي‌گردند و از سويي گوشت‌ها به علت توليد ماده سمي اوره منجر به تکرر ادرار، کاهش آب بدن، دهيدراتاسيون و خشکي مي‌شوند.

 

  غذاهاي تر

غذاهايي هستند که بر تري و رطوبت بدن مي‌افزايند، مانند خربزه و خيار که آب بيشتري در ساختمان خود دارند و آلو، توت، اسفناج و باقلاي تازه که در زمان پخته شدن، آب جذب نموده و در نتيجه به همراه آنها آب بيشتري وارد بدن مي‌شود. از ساير غذاهاي تر مي‌توان به گردوي تر، نخود تر، عناب تر، بادام تر، ماء الشعير و همه غذاهايي که آنها را با آب مي‌پزند، نام برد. گوشت همه جانوران کوچک و همچنين آشي که از ماش پوست کنده سازند، به ويژه اگر با کاهو، کدو، اسفناج و روغن بادام پخته شود، به کيفيت تري بدن انسان مي‌افزايد.

 

  غذاهاي سرد

غذاهايي هستند که بر کيفيت سردي بدن مي‌افزايند. کاهو، سيب، انار ترش، گلابي، خيار و هر آنچه ترش و گس است جزء غذاهاي سرد طبقه بندي مي‌شود. علم تغذيه در مورد غذاهاي سرد بر اين باور است که غذاهاي ترش و گس، کاهو، سيب و خربزه به علت محتواي آب بيشتر و درشت مغذي‌هاي کمتر، TEF کمتري داشته و فرد در هنگام خوردن آنها گرماي خيلي کمي آزاد مي‌کند.