اکوتوریسم (طبيعت‌گردي)

 

 

مفاهیم و تعاریف

 

يکي از انواع مختلف گردشگري، اکوتوريسم يا طبيعتگردي است که در حقيقت گردشگري بر پايه پايداري محيط زيست با تمرکز اوليه بر تجربه محيطهاي طبيعي است که عامل ترويج فرهنگ و حفظ محيط زيست است و امروزه در صنعت گردشگري از جايگاه ويژهاي برخوردار است؛ و همچنين روند رو به رشدي داشته است. در حال حاضر اکثر نهادهاي متولي صنعت گردشگري در کشورهاي مختلف سراسر دنيا بر امر گردشگري در طبيعت و در وراي آن بر لزوم حفظ محيط زيست بيش از هر زمان ديگري تاکيد دارند؛ از اين رو جهت بهرهبرداري مناسب از طبيعت و حفظ آن بر راهبرد مناسب اکوتوريسم متمرکز شدهاند که در حقيقت به معناي توريسم بر مبناي مسئوليتپذيري است.

 

  رها صديقي

کارشناس ارشد گردشگري

 

 

وقتي با نام اکوتوريسم يا طبيعت‌گردي برخورد مي‌نماييم ناخودآگاه سفر درون طبيعت در ذهن ما تداعي مي‌شود. گردشگري بر مبناي طبيعت يکي از گونه‌هاي مختلف گردشگري است که بر اين اساس هر فعاليت يا تجربه سفري که روي طبيعت متمرکز شود به معناي اکوتوريسم است و در اين سفرها همواره بر مسئوليت‌پذيري گردشگر نسبت به محيط اطراف خود تاکيد مي‌شود. اكوتوريسم يا طبيعت‌گردي سفر و ديدار زيست محيطي مسئولانه به مناطق طبيعي نسبتاً دست‌نخورده با هدف لذت بردن و استفاده از مظاهر طبيعت و مظاهر فرهنگي وابسته به آن است كه باعث تقويت حفاظت از منابع طبيعي شده و داراي حداقل تأثيرات منفي و خسارت به محيط است و باعث فعال شدن جمعيت‌هاي محلي و بومي مي‌شود و از نظر اقتصادي اجتماعي براي آنها مفيد است .به طور کلي اکوتوريسم عبارت است از سفري مسئوليت‌پذير به مناطق طبيعي که نتايجي از جمله حفاظت از آن مناطق طبيعي و ارتقاي امکانات جامعه محلي و بومي را در بردارد. بنابراين بر طبق اين تعريفات مي‌توان چنين بيان داشت که در اکوتوريسم مي‌بايست اين انگيزه در گردشگر ايجاد شود که با مراقبت از طبيعت و همچنين احترام به فرهنگ‌هاي سنتي به حفظ محيط زيست کمک نمايد.

 

  نقش جامعه محلي

يکي از راهکارهاي موثر در اين زمينه تشکيل گروه‌هاي محلي و متخصص گردشگري بر پايه طبيعت است و با کمک افراد بومي مي‌توان به ساماندهي اکوتوريسم پرداخت و در عين حال منجر به افزايش درک و آگاهي جامعه ميزبان و ميهمان شد. در اين ميان آنچه بيش از هر مسئله ديگر در مفهوم اکوتوريسم و طبيعت‌گردي از اهميت برخوردار است، عنوان مسئوليت‌پذيري است که به واسطه آن گردشگر نسبت به محيطي که از آن بازديد مي‌نمايد بايد نوعي حس مسئوليت جهت حفظ و نگهداري آن، در خود ايجاد نمايد. به اين ترتيب گردشگران طبيعت‌گرد مي‌توانند بر محيط و حتي فرهنگ مناطقي که از آنها بازديد مي‌کنند تأثير مثبت گذارند. حال با درک اين مطلب در تعريف جامع‌تري از اکوتوريسم مي‌توان بيان داشت که اکوتوريسم يا طبيعت‌گردي عبارت است از گردشگري بر مبناي طبيعت که شامل آموزش و درک محيط طبيعي مي‌باشد و باعث تامين پايداري اکولوژيکي مي‌شود.

 

  اصول حاکم بر اکوتوريسم و طبيعتگردي

ü به حداقل رساندن اثرات بر روي طبيعت و فرهنگ بومي ناشي از حضور اكوتوريسم.

ü آموزش گردشگران براي شناخت و درك اهميت حفاظت از محيط زيست.

ü بر اهميت كار مسئولانه و متعهدانه تأكيد دارد كه با مسئولان و مردم محلي به منظور برآورده ساختن احتياجات اين دسته و توزيع عادلانة منافع حاصل از اين اقدام، همكاري تنگاتنگي دارد .

ü معطوف كردن درآمدها و عوايد مالي به سمت حفاظت از محيط زيست و مديريت مناطق حفاظت شده و طبيعي.

ü تأكيد بر ضرورت ناحيه‌بندي گردشگري منطقه‌اي و تنظيم طرح‌هاي مديريت بازديدكنندگان براي نواحي و مناطق طبيعي كه براي توسعه اكوتوريسم در نظر گرفته شده‌اند.

ü تكيه كردن بر استفاده مطالعات و بررسي‌هاي اصولي اجتماعي و محيطي (همانند برنامه‌هاي كنترل و تنظيم بلندمدت) به منظور ارزيابي و برآورد كردن اثرات و كاهش تأثيرات منفي.

ü تلاش و تكاپو براي افزايش سود اقتصادي براي كشور ميزبان و ايجاد فرصت‌هاي شغلي براي انواع طبقات به خصوص مردم بومي كه در آن محيط زندگي مي‌كنند و هم جوار مناطق حفاظت شده و طبيعي هستند.

ü در جستجوي اطمينان حاصل كردن از اينكه توسعة صنعت گردشگري و جهانگردي هرگز از حد و مرز اختيارات محيطي و اجتماعي خود، كه به واسطة محققين با همكاري ساكنان بومي در نظر گرفته شده، پا را فراتر نمي‌گذارد.

ü متكي بودن بر زيرساخت‌هاي هماهنگ با محيط زيست، به حداقل رسانيدن استفاده از سوخت‌هاي فسيلي، حفاظت از محيط زيست و حيات وحش و نيز به کارگيري زيرساخت‌هايي که با تلفيق محيط طبيعي و فرهنگي رشد و توسعه يافته‌اند.

 

  اکوتوريسم و توسعه پايدار گردشگري

امروزه يکي از راه‌هاي ضروري و اساسي جهت رسيدن به توسعه پايدار در صنعت گردشگري، برنامه‌ريزي‌هاي بنيادين براي توسعه و مديريت اين صنعت است. يکي از اين برنامه‌ريزي‌هاي مهم در سياستگذاري براي توسعه پايدار، نگرش به محيط زيست و تلاش براي حفظ و پايداري آن است. توسعه پايدار بايد در سه بعد پايداري زيست محيطي، پايداري اقتصادي و پايداري فرهنگي-اجتماعي صورت گيرد.

از جمله ويژگيها و اصولي که گردشگري پايدار را در بر ميگيرند عبارتند از:

ü مورد استفاده قرار دادن منابع موجود به گونه‌اي که نسل‌هاي آينده امکان بهره‌برداري از آنها را داشته باشند.

ü توسعه گردشگري به گونه‌اي که بيشترين منفعت را متوجه جامعه محلي سازد و آنان را در امور مشارکت دهد.

ü پاسخ‌گويي به نيازهاي گردشگران به طور بهينه و فراهم ساختن شرايط و امکاناتي که آنها را در حفظ محيط زيست و فرهنگ جامعه ميزبان تشويق و ترغيب کند.

حال با توجه به تعاريف و اصولي که در ارتباط با اکوتوريسم يا طبيعت‌گردي ذکر شد، مي‌توان با قاطعيت عنوان نمود که اکوتوريسم رابطه مستقيمي با اصول حاکم بر گردشگري بر مبناي توسعه پايدار خصوصا در مبحث حفاظت محيط زيست دارد؛ به گونه‌اي که از اکوتوريسم يا همان طبيعت‌گردي مي‌توان به عنوان آن بخش از صنعت گردشگري ياد کرد که داراي قابليت اجرا و رعايت اصول پايداري در تمامي بخش‌هاي آن بر مبناي مسئوليت‌پذيري است. در نهايت طبيعت‌گرد مسئوليت‌پذير با هدف احياء و نگهداري منابع طبيعي، و به گونه‌اي که موجب تخريب اين منابع براي نسل‌هاي آينده نشود، منجر به توسعه پايدار و به عبارتي گردشگري پايدار خواهد گرديد.

بر اين اساس برنامه‌ريزي گردشگري بر مبناي اکوتوريسم نتايجي از جمله پيشرفت‌هاي اجتماعي و اقتصادي، ايجاد فرصت‌هاي طلايي براي سرمايه‌گذاران و ايجاد اشتغال مناسب بر مبناي مسئوليت‌پذيري را در پي دارد؛ و از طرفي مزايايي همچون توسعه پايدار و به حداقل رساني اثرگذاري بر محيط زيست، افزايش درک و آگاهي محيطي، اعتلاي فرهنگ‌هاي بومي و ... را در بردارد.