امروز یکشنبه ۱ مرداد ۱۳۹۶ | ۲۳ جولای ۲۰۱۷
حرکت به سمت پایداری یا بر خلاف آن

المیرا سلطانی- این روزها در هر کوی و برزنی صحبت از سرمایه‌گذاری در صنعت گردشگری به ویژه اقامتگاه‌های بوم‌گردی است، به طوریکه در بیشتر استان‌ها، معاونت‌های گردشگری درگیر صدور مجوز برای تاسیس این اقامتگاه‌ها هستند و ارائه تسهیلات بانکی تا سقف ۱۰۰ میلیون تومان از مشوق‌های سازمان میراث فرهنگی برای این واحدهاست.

زهرا احمدی‌پور، ریاست سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، تمرکز بر بوم‌گردی را ایجاد فرصت‌های اقتصادی و ایجاد اشتغال پایدار برای نواحی محلی کشور می‌داند که می‌تواند منجر به مهاجرت معکوس شود. اما آیا به راستی اعطای مجوزهای بی‌شمار در این حوزه و احداث اقامتگاه می‌تواند منجر به اشتغال پایدار و دستیابی به اهداف توسعه پایدار شود؟ آیا ضوابط و شاخص‌ها به درستی تعیین و رعایت می‌شوند؟ آیا برنامه‌ریزی و ظرفیت‌سنجی مناطق دارای قابلیت بوم‌گردی مد نظر قرار گرفته است؟ برای پاسخ به سئوالاتی این چنین، به گفتگو با متخصصین و فعالان این حوزه نشستیم.

تعریف سازمان میراث فرهنگی از اقامتگاههای بوم‌گردی

طبق تعریف سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، اقامتگاه‌های بوم‌گردی، اقامتگاه‌هایی هستند که در محیط‌های طبیعی و بومی، با رعایت بالاترین سطح ممکن ضوابط زیست محیطی و به شکلی سازگار با معماری بومی، بافت تاریخی و سیمای طبیعی منطقه تاسیس شده و ضمن حداکثر تعامل با جامعه محلی و توجه به تنوع اقلیم، زمینه حضور گردشگران را با کیفیتی قابل قبول و تعریف شده فراهم می‌نمایند.

هدف اصلی ایجاد و توسعه این نوع از اقامتگاه‌ها که دارای هویت و ساختاری بومی هستند، رسیدن به توسعه پایدار است.

بیشتر این اقامتگاه‌ها توسط یک خانواده بومی اداره شده و کارکرد آن تنها جنبه اقامتی ندارد؛ بلکه در آنها فعالیت‌های مختلفی مانند ارائه غذا و نوشیدنی بومی، ساخت، آموزش و فروش صنایع دستی محلی، اجرای نمایش و موسیقی سنتی، برگزاری رویدادهای بومی و تورها و فعالیت‌های بوم‌گردی فراهم شده است.

همچنین مکان فیزیکی اقامتگاه، به دلیل سبک معماری، مصالح ارگانیک به کار رفته، طراحی داخلی و مبلمان بومی آن به عنوان یک اکوموزه، جاذبه گردشگری محسوب می‌شود.

مهم‌ترین اصل رعایت شده در اقامتگاه‌های بوم‌گردی، مشارکت اعضای خانواده میزبان و جامعه محلی مقصد در تمامی فعالیت‌های گردشگری آن اقامتگاه است.

 

قصه از کجا شروع شد

اشکان بروج، فعال و مدرس حوزه گردشگری از سال ۸۸ فعالیت خود را در حوزه اقامتگاه‌های بوم‌گردی با جمعی از صاحب‌نظران و مالکان این اقامتگاه‌ها شروع کرده است و در نگارش پایان‌نامه دانشگاهی خود به بررسی نمونه‌های جهانی این نوع از اقامتگاه‌ها پرداخته و در تلاش برای ساماندهی آنها در ایران بوده است. بروج در گفتگو با "هتل" می‌گوید: اقامتگاه‌های بوم‌گردی از سال ۸۹ به بعد به شدت رشد پیدا کردند و در حالیکه سازمان میراث هنوز آنها را به رسمیت نمی‌شناخت، بین گردشگران داخلی و خارجی محبوب شدند و حتی نام برخی از آنها در سایت‌های خارجی و کتاب "لنلی پلنت" نیز آورده شد. پس از آن استانداردها و درجه‌بندی‌هایی را برای این اقامتگاه‌ها تعریف و از سازمان میراث خواستم تا ساختاری حقوقی برای آنها در کشور ایجاد کند. پس از تلاش‌های بسیار و تهیه آیین‌نامه اقامتگاه‌های بوم‌گردی، این آیین‌نامه در سال ۹۳ در هیئت دولت تصویب شد و این نوع از اقامتگاه‌ها به رسته‌های اقامتی کشور اضافه و از آن پس مشکلات شروع شد.

صدور بی‌رویه مجوزها

بروج با بیان اینکه بسیاری از افرادی که علاقمند به راه‌اندازی یک اقامتگاه بودند در حالیکه گرفتن مجوزهای لازم در دیگر انواع اقامتگاه برایشان سخت بود، با سرمایه‌ای اندک به سمت احداث اقامتگاه‌های بوم‌گردی روی آوردند، در ارتباط با مشکلات پیش آمده ادامه داد: در حال حاضر نظارتی بر این اقامتگاه‌ها وجود ندارد نرخ‌گذاری در آنها به درستی انجام نمی‌شود. جامعه محلی و گردشگران آموزش لازم را ندیده‌اند. بازار تقاضا در مناطقی که مجوز احداث این اقامتگاه‌ها صادر شده مورد مطالعه قرار نگرفته است. مشکلات زیرساختی، مشکلات حقوقی و مشکلات بازاریابی برای اکثر این اقامتگاه‌ها وجود دارد. 

خوب به شرط ظرفیت سنجی

حسین طباطبایی عضوی از خانواده طباطبایی، مالک اقامتگاه‌های بوم‌گردی بارانداز طباطبایی در روستای فرحزاد است. طباطبایی معتقد است در صورتیکه مطالعات ظرفیت‌سنجی برای هر استان در این حوزه انجام شود صدور مجوز و احداث این اقامتگاه‌ها بسیار هم خوب است. او به همراه دیگر فعالان این حوزه، بارها درباره خطرات و آسیب‌های احتمالی احداث بی‌رویه اقامتگاه‌های بوم‌گردی در اکوسیستم حساس و آسیب‌پذیر منطقه خورو بیابانک هشدار داده‌اند و با مسئولان مربوطه صحبت کرده‌اند اما در نهایت متهم به ترس از رقیب شده‌اند.

وی در این زمینه بیان داشت: بارها این مثال را زده‌ام که تصور کنید شهر خور ورزشگاهی با ظرفیت ۱۰۰ نفر است ولی حالا به مدت یک سال هفته‌ای دو روز این ورزشگاه میزبان ۱۰۰۰ نفر بشود، چه اتفاقی خواهد افتاد؟ مدیران به آمار و ارقام‌های بسیار خوبی خواهند رسید اما آیا این ورزشگاه تا چند وقت دیگر دوام خواهد آورد؟

طباطبایی تاکید دارد:‌ ورود بیش از اندازه گردشگران قطعا منجر به آسیب دیدن محیط زیست می‌شود و جامعه محلی به خاطر عدم آگاهی و نداشتن نگاهی بلند مدت به این مسئله، مشکلی ندارند تا زمانیکه به چشم خودشان مضرات چنین حجم از گردشگر را بدون توجه به ظرفیت منطقه، ببینند.

 جامعه محلی آموزشهای لازم را ندیده

این مالک اقامتگاه بوم‌گردی با اشاره به اینکه هم اکنون جامعه محلی به خاطر تبلیغات و وعده وام، به طور قابل توجهی در حال جذب به این حوزه هستند، تاکید کرد: ولی چون خود قدرت تبلیغات و جذب مخاطب را ندارد و آموزش‌های لازم را در خصوص نحوه برقراری ارتباط ندیده و آداب برخورد با گردشگر را نمی‌داند، بنابراین نمی‌تواند مخاطب کافی جذب کند و ناچارا یا سرخورده و بدهکار می‌شود و یا به هر قیمتی به جذب گردشگر می‌پردازد. وی با بیان مثالی در این خصوص گفت: از مردم منطقه شنیدم که یکی از همکاران، میهمان را با قیمت‌هایی بسیار پائین پذیرش می‌کند، با محاسبات من همکارم ضرر می‌کرد، وقتی ماجرا را پرسیدم گفتند درآمدهای جانبی دارد. مثلا تبلیغات دروغینی مبنی بر بازدید شبانه از اجنه کرده و به ازای هر نفر مبالغ بالایی دریافت و با ماشین به نیزار مصر می‌رفتند و در تاریکی شب دو نفر با گریمی متفاوت از دور برای اندک لحظه‌ای ظاهر می‌شدند و ...  طباطبایی همچنین خاطر نشان ‌کرد: امیدوارم که این ماجرا دروغ باشد، اما بارها در مورد همکارانی شنیدم که اقدام به برگزاری تورهای شاد یا پخش مواد مخدر و ... کردند و از این طریق درآمدهایی داشتند.

 آسیب‌ها نمی‌خواهد لمس شود

فریده مکاری، محقق و کارشناس گردشگری که پژوهشی نیز در این حوزه در اقامتگاه‌های بوم‌گردی استان اصفهان انجام داده، درباره آثار سوء صدور بی‌رویه مجوزها به خبرنگار "هتل" گفت: وقتی با سازمان میراث اصفهان صحبت می‌کنیم که چرا روند صدور پروانه اقامتگاه‌ها را سختگیرانه‌تر نمی‌کنید و کنترل ندارید یکی از جواب‌های همیشگی این است که این حرف برآمده از اقامتگاه دارانی است که چشم دیدن رقیب را ندارند. و یا می‌گویند توسعه گردشگری باعث رونق روستاها گشته و نرخ مهاجرت به شهر کمتر شده است و همین دلیل برای صدور بیشتر پروانه کافی است. او اضافه کرد: متاسفانه خیلی از آسیب‌های عمیقی وجود دارد که دیگر اصلا لمس نمی‌شود و یا نمی‌خواهد لمس شود.

 به هم ریختن ضوابط و تعاریف

سروش پرهامی، مدرس و فعال حوزه گردشگری که خود مالک یک اقامتگاه سنتی می‌باشد نیز بیان داشت: متاسفانه تعاریف و ضوابط نامشخص است، خانه سنتی با نام بوتیک هتل فعالیت می‌کند، در وسط شهر اقامتگاه با عنوان اکولوژ داریم، اکولوژها فقط اسم آن را یدک می‌کشند و هیچ کدام ضوابط آن را حتی شاید ندانند....که همه این‌ها در نهایت منجر می‌شود به ویران شدن این مفاهیم و وجه اون در ذهن گردشگر و ایجاد شکاف انتظار و ادراک!

قرار بود بوم پاسداری شود نه نابود

پرهامی با تاکید بر اینکه اقامتگاه‌های بوم‌گردی بی‌رویه زیاد شده است، ادامه داد: سه سال پیش ۲۵ عدد و حالا بیش از ۴۰۰ اقامتگاه. آن هم بدون زیرساخت و بدون ظرفیت‌سنجی. چک لیست، شاخص و ضابطه‌ای برای این اقامتگاه‌ها وجود ندارد. خانه‌ای که محل زندگی ۴ نفر بوده پس از تبدیل شدن به اقامتگاه بوم‌گردی محل رفت و آمد ۴۰ نفر شده است در حالیکه سیستم فاضلاب ندارد.

این فعال حوزه گردشگری خاطرنشان کرد: این اقامتگاه‌ها باید در جهت توسعه پایدار باشند در حالیکه همه بر خلاف آن است. اگر روند این گونه ادامه یابد به زودی با سرمایه‌گذارهایی ورشکسته، و بومی نابود شده مواجه خواهیم شد. قرار بود بوم پاسداری شود نه نابود.

 آموزش، آموزش، آموزش

 مکاری نیز نقدی بر صلاحیت برخی از صاحبان اقامتگاه‌های بوم‌گردی دارد. او بیان داشت: کاش حداقل از صاحب اقامتگاه تست اعتیاد درست می‌گرفتند، یا فقط به مدت یک ماه دوره آموزشی برایش می‌گذاشتند. خلاقیت در اقامتگاه‌های بوم‌گردی وجود ندارد و تبدیل به خوابگاه‌هایی با غذاهای چلوکبابی شهری شده‌اند، گردشگر نیز کم‌ترین اهمیتی به هویت مکان و جامعه محلی نمی‌دهد و صرفا برای خوش‌گذرانی می‌آید.

او با تاکید بر این نکته که توسعه بدون ضابطه، بدون آموزش و بدون برنامه‌ریزی نتیجه‌اش شده است مرگ کسب و کارهای متداول بومی در خیلی از مناطق و تکیه صرف به کسب و کارهای گردشگری، توضیح داد: با توجه به کمبود بارش و علوفه دیگر کار دامداری و کشاورزی برای خیلی از افراد جامعه محلی کار سخت‌تری نسبت به اداره اقامتگاه به حساب می‌آید. حتی اگر جریان کار فصلی نیز باشد باز هم ترجیح می‌دهند سرمایه خود را در مسیر احداث اقامتگاه خرج کنند چون تصور می‌کنند این کار از کسب و کارهای سنتی روستا خیلی آسان‌تر و پول سازتر هست. این در حالی است که اکثر جامعه محلی نسبت به مسائل زیادی ناآگاه هستند و سازمان میراث به هنگام صدور مجوز حتی یک کتابچه راهنما هم به بهره‌بردار نمی‌دهد که ورقی بزند و ذهنش بازتر شود. هیچ آزمون تئوری و عملی برای صدور مجوز در کار نیست. بدتر از آن هیچ سیستم پایش خلاقیت و پایداری منسجمی در سازمان میراث تعریف نشده است. ‌بهره‌برداران محلی از بسیاری از مسائل غافل هستند و آموزش لازم نیز به آنها داده نمی‌شود. از آسیب‌های آینده گردشگری ناپایدار، از اهمیت تزریق خلاقیت به کسب و کارشان، از ایجاد مزیت رقابتی برای غلبه بر مقاصد موجود یا نوظهور، از اهمیت حفظ اصالت مقصد و....  نا آگاه هستند.

 همه مردم فروشنده هستند و همه خانه‌ها اقامتگاه

مکاری با اشاره به اینکه وضعیت در بعضی مناطق ناپایدار مثل خور و بیابانک اسف‌بار است، گفت: در حال حاضر صاحبان اقامتگاه‌ها در این منطقه در تلاشند تا آخر هفته اتاق‌های خود را به هر قیمتی پر کنند. برای ۵ وعده غذا با یک روز و نیم اقامت، گاهی تنها ۴۰ یا ۵۰ تومان گرفته می‌شود تا بقیه رقبا زمین بخورند و بازار را بیشتر بگیرند.

وی اضافه کرد: گاهی آخر هفته‌ها، بیش از ۲۰ اتوبوس ۴۰ نفره از مبدا شهرهای بزرگ وارد منطقه با ظرفیت محدود می‌شوند. حالا تصور کنید کیفیت خدمات چگونه می‌شود. داخل روستا مشاهده می‌کنیم باندهای بزرگ اکو را دو نفر برای میهمانی‌های شبانه به داخل حیاط اقامتگاه می‌برند. در مواردی آثار ترکاندن فشفشه و ترقه‌های تولد و میهمانی‌های گردشگرا‌ن روی دیوار اقامتگاه مشاهده می‌شود.

این کارشناس گردشگری در حوزه بوم‌گردی با بیان این مطلب که وقتی وارد روستا می‌شوید همه مردم فروشنده هستند و همه خانه‌ها اقامتگاه، تاکید کرد:‌ این‌ها همه با اهداف توسعه پایدار که خود مهم‌ترین هدف احداث اقامتگاه‌های بوم‌گردی می‌باشد در تضاد کامل است.

 اگر به درستی مدیریت شود

نکته پایانی موضوعات مطرح شده در این گزارش می‌تواند صحبت‌های طباطبایی باشد؛ او بیان داشت که اقامتگاه‌های بوم‌گردی اگر به درستی مدیریت شوند منجر به تغییرات شگرف و مثبتی در حوزه گردشگری خواهند شد. اشتغال‌زایی، جلوگیری از خروج ارز و جذب مخاطبان خارجی، انتقال فرهنگ بومی به گردشگران، حفظ بافت‌های تاریخی و روستایی و مهاجرت معکوس تنها بخشی از این تغییرات مثبت به شمار می‌آیند.